Zaliczenie darowizn na schedę spadkową 10 lat – skąd bierze się ten błąd?

Spotykam się z tym w kancelarii niemal codziennie. Przychodzi do mnie Klient, siadamy przy kawie i słyszę: „Pani Mecenas, brat dostał mieszkanie 12 lat temu, więc to się już przedawniło i teraz dzielimy majątek po rodzicach po równo, prawda?”. Niestety, w tym momencie muszę być posłańcem złych wieści (dla brata) lub tych dobrych (dla mojego Klienta, który nic nie dostał).

Problem polega na tym, że w internecie i w potocznych rozmowach mylone są dwie zupełnie odrębne instytucje prawne: dział spadku (gdzie liczymy schedę spadkową) oraz zachowek.

Fraza zaliczenie darowizn na schedę spadkową 10 lat to w rzeczywistości zlepek pojęć, który wprowadza w błąd. Przy dziale spadku (czyli wtedy, gdy fizycznie dzielimy majątek po zmarłym między np. dzieci) czas nie gra roli. Ustawodawca wyszedł z założenia, że rodzic chce traktować dzieci sprawiedliwie. Jeśli jedno dziecko dostało „start w dorosłość” w postaci działki budowlanej w 1995 roku, a drugie nie dostało nic, to przy śmierci rodzica w 2026 roku trzeba tę dysproporcję wyrównać.

Dlatego, jeśli zastanawiasz się, jak wygląda dział spadku w oparciu o przepisy KPC, musisz przygotować się na głęboką analizę historii majątku rodzinnego, sięgającą dekady wstecz.

Art 1039 KC a zachowek – kluczowe różnice, które musisz znać

Aby zrozumieć swoją sytuację, musimy rozróżnić dwa artykuły Kodeksu Cywilnego, które są ze sobą mylone. To właśnie tutaj leży klucz do strategii procesowej, którą przyjmuję dla moich Klientów.

Jeśli więc Twoim problemem jest zachowek od darowizny, a obdarowanym było Twoje rodzeństwo (czyli spadkobierca), to nawet przy zachowku termin 10 lat nie obowiązuje. Tak, dobrze czytasz. Zasada 10 lat z Art. 994 KC chroni tylko darowizny na rzecz osób „obcych” lub dalszej rodziny. Darowizny na rzecz dzieci są doliczane do zachowku zawsze.

Jak działa zaliczenie darowizny w praktyce? Historia z sali sądowej

Najlepiej wytłumaczyć to na przykładzie sprawy, którą prowadziłam w zeszłym roku. Pan Tomasz (imiona zmienione) był załamany. Jego ojciec zmarł, pozostawiając na koncie 200 000 zł oszczędności. Spadkobiercami byli Tomasz i jego siostra, Anna. Teoretycznie powinni podzielić się po 100 000 zł.

Problem w tym, że Anna 15 lat wcześniej otrzymała od ojca mieszkanie warte (obecnie) 600 000 zł. Anna twierdziła, że minęło 10 lat, więc mieszkanie jest „jej i tylko jej”, a gotówką z konta należy się podzielić po połowie. Pan Tomasz czuł, że to niesprawiedliwe, ale nie znał przepisów.

Co zrobiliśmy? Złożyliśmy wniosek o dział spadku z zaliczeniem darowizn na schedę spadkową. Sąd przeprowadził obliczenia zgodnie z Art. 1039 KC:

• Wartość spadku realnego (gotówka): 200 000 zł.
• Wartość darowizny dla Anny: 600 000 zł.
• Scheda spadkowa (suma): 800 000 zł.
• Udział każdego dziecka (1/2): po 400 000 zł.

Anna otrzymała już 600 000 zł w darowiźnie, co przewyższa jej udział (400 000 zł). Oznacza to, że nie musi nic zwracać Tomaszowi (chyba że chodziłoby o zachowek, ale to inna sprawa), ale nie dostaje też ani grosza z pozostawionej gotówki. Całe 200 000 zł z konta trafiło do Pana Tomasza. Gdyby nie nasza interwencja, Tomasz straciłby 100 000 zł.

Zaliczenie darowizny na schedę spadkową przedawnienie – czy można się bronić?

Skoro wiesz już, że upływ czasu nie pomaga, czy istnieje jakikolwiek sposób, by darowizna nie została zaliczona? Tak, ale musi on wynikać z woli darczyńcy, a nie z kalendarza.

Kluczowe jest oświadczenie spadkodawcy o zwolnieniu darowizny z obowiązku zaliczenia na schedę spadkową. Takie oświadczenie może być zawarte w samym akcie notarialnym darowizny lub złożone później. Jeśli rodzic w akcie darowizny napisał: „Darowiznę tę czynię ze zwolnieniem z obowiązku zaliczenia na schedę spadkową”, wtedy mechanizm wyrównywania przy dziale spadku nie zadziała.

Warto jednak pamiętać, że nawet takie zwolnienie nie chroni przed roszczeniem o zachowek i jego przedawnieniem w kontekście roszczeń pieniężnych. To pokazuje, jak skomplikowana jest zależność między tymi instytucjami. Często darowizna a spadek to dwa różne światy prawne, które zderzają się dopiero po śmierci darczyńcy.

Art 1039 Kodeksu Cywilnego a zachowek – jak nie stracić majątku?

Wspomniane wcześniej „zaliczenie darowizn na schedę spadkową 10 lat” jest pojęciem mylącym, ale problem wyceny tych darowizn jest jak najbardziej realny. Zgodnie z prawem, stan darowizny ustalamy z chwili jej dokonania, ale ceny przyjmujemy z chwili orzekania o dziale spadku.

Co to oznacza dla Ciebie? Jeśli otrzymałeś ruinę do remontu 20 lat temu, a dziś jest to luksusowy apartament (dzięki Twoim nakładom), to do schedy powinna wejść wartość „ruiny” (stan z wtedy), ale według dzisiejszych cen rynkowych takich nieruchomości. To skomplikowana operacja szacunkowa.

Pamiętaj też, że spadek po rodzicach to nie tylko aktywa. Czasami zaliczenie darowizny może spowodować, że spadkobierca obdarowany nie dostanie nic z majątku spadkowego, ale nie musi też „dopłacać” do schedy (chyba że w grę wchodzi zachowek). Warto też sprawdzić, jak na te rozliczenia wpływa dział spadku a zniesienie współwłasności, bo często te postępowania toczą się łącznie.

Jeśli czujesz, że postępowanie spadkowe zaczyna Cię przerastać, a rodzina wyciąga darowizny sprzed dekad, nie działaj po omacku. Błędy w obliczeniach na tym etapie są zazwyczaj nieodwracalne.

Częstym pytaniem jest też spadek po ojcu i sytuacja, gdy dzieci z różnych małżeństw próbują ustalić, co komu się należy. Tutaj zasady zaliczania darowizn są identyczne – nie ma znaczenia, czy darowizna była dla dziecka z pierwszego, czy drugiego małżeństwa.

Na koniec ważna uwaga: jak obliczyć zachowek a jak obliczyć schedę to dwie różne matematyki. Jeśli jesteś w sporze, musisz wiedzieć, o co toczy się gra – o wyrównanie udziałów (Art. 1039 KC) czy o pieniądze tytułem zachowku (Art. 991 KC). Czasami zachowek a dziedziczenie ustawowe mogą się uzupełniać, ale strategia procesowa powinna być dobrana precyzyjnie do Twojego celu.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania