Czy siostra zmarłego ma prawo do zachowku? Obalamy mity

Gdy przychodzą do mnie Klienci z pytaniem o zachowek po bracie lub siostrze, zazwyczaj towarzyszy im ogromne poczucie niesprawiedliwości. Często słyszę historię: „Pani Mecenas, opiekowaliśmy się bratem przez lata, a on w testamencie zapisał mieszkanie sąsiadce albo konkubinie. Czy jako najbliższa rodzina nie należy nam się chociaż część wartości tego mieszkania?”.

Muszę wtedy, jako radca prawny, być brutalnie szczera, choć po ludzku rozumiem ten żal. Prawo do zachowku rodzeństwa nie istnieje. Ustawodawca w artykule 991 Kodeksu cywilnego zamknął listę uprawnionych bardzo wąsko. Są na niej tylko:

• Zstępni (dzieci, wnuki…),
• Małżonek,
• Rodzice spadkodawcy (jeśli byliby powołani do spadku z ustawy).

Na tej liście nie ma brata, siostry, ciotki czy wujka. To oznacza, że czy siostra może domagać się zachowku, zależy wyłącznie od tego, czy… jest wpisana w testamencie jako spadkobierca (ale wtedy to nie zachowek, a spadek). Jeśli została pominięta – nie dostaje nic. Nawet symbolicznej złotówki.

Zrozumienie tej różnicy jest kluczowe, aby nie wdawać się w kosztowne i z góry przegrane procesy sądowe. Jeśli zastanawiasz się, kiedy nie należy się zachowek, to pokrewieństwo w linii bocznej (rodzeństwo) jest najważniejszą przesłanką negatywną.

Zachowek po bezdzietnym bracie – czy brak dzieci coś zmienia?

Bardzo częstym pytaniem jest: „A co w sytuacji, gdy to był zachowek po bracie kawalerze, który nie miał dzieci ani żony?”. Intuicja podpowiada, że skoro nie miał „swojej” nowej rodziny, to majątek powinien wrócić do rodzeństwa.

Niestety, zachowek po bezdzietnym bracie rządzi się tymi samymi prawami. Brak żony i dzieci sprawia jedynie, że w przypadku dziedziczenia ustawowego (gdyby nie było testamentu) rodzeństwo wchodzi do gry szybciej. Ale jeśli Twój brat sporządził testament (np. na rzecz fundacji, kościoła czy przyjaciela), to skutecznie odciął Cię od spadku. Jako rodzeństwo nie masz statusu osoby „bezwzględnie chronionej” przez instytucję zachowku.

Co więcej, dotyczy to także dalszej rodziny. Frazy takie jak zachowek po ciotce czy zachowek po bezdzietnej ciotce prowadzą do tej samej ściany prawnej. Ciotka to siostra rodzica. Skoro siostra nie ma prawa do zachowku, to tym bardziej jej dzieci (siostrzeńcy/bratankowie) nie mają tego prawa po swojej ciotce.

Testament a zachowek dla rodzeństwa – czy można coś zrobić?

Skoro wiesz już, że zachowek dla rodzeństwa zmarłego z mocy prawa nie przysługuje, możesz poczuć się bezradny. Jednak w mojej kancelarii zawsze powtarzam: to, że nie należy się zachowek, nie oznacza, że sprawa jest definitywnie zamknięta. Musimy po prostu zmienić strategię.

Zamiast walczyć o zachowek (co jest niemożliwe), musimy przyjrzeć się ważności samego testamentu. Jeśli uda nam się wykazać, że testament jest nieważny, to on „znika” z obrotu prawnego. Wtedy wracamy do dziedziczenia ustawowego. A kto dziedziczy ustawowo po bezdzietnym bracie, gdy rodzice nie żyją? Właśnie rodzeństwo!

Często analizuję sytuacje, w których brat sporządzał testament pod wpływem błędu, groźby lub w stanie wyłączającym świadome powzięcie decyzji (np. ciężka choroba, silne leki). W takich momentach walka toczy się o wszystko albo nic.

Rodzice a rodzeństwo – kto dostanie zachowek?

To jest moment, w którym prawo bywa skomplikowane dla laika. Wyobraźmy sobie sytuację: umiera Twój brat, który nie miał dzieci. Żyją Wasi rodzice i Ty. Brat zapisał wszystko przyjacielowi.

Kto ma prawo do zachowku? Tylko rodzice. Ty, jako rodzeństwo a zachowek, jesteś pominięty. Rodzice mogą domagać się pieniędzy od spadkobiercy testamentowego. Ty nie. Często w takich sytuacjach Klienci pytają, czy rodzice mogą „przekazać” swoje roszczenie rodzeństwu. Roszczenie o zachowek jest dziedziczne (pod pewnymi warunkami), ale za życia rodziców to oni muszą wystąpić o zapłatę.

Warto tu pamiętać o kwestii przedawnienia. Jeśli zastanawiasz się, ile masz czasu na działanie (np. podważenie testamentu), sprawdź zasady dotyczące przedawnienia zachowku i roszczeń spadkowych. Czas gra tutaj kluczową rolę.

Historia Pani Janiny – walka o zachowek od siostry

Chciałabym opowiedzieć Ci o sprawie, którą prowadziłam niedawno. Pani Janina przyszła do mnie z pytaniem o zachowek od siostry. Jej siostra, osoba majętna ale samotna, zmarła nagle, zostawiając odręczny testament, w którym wszystko zapisała dalekiej kuzynce, z którą widziała się dwa razy w życiu.

Pani Janina była pewna, że należy jej się zachowek. „Przecież jestem jej jedyną siostrą!” – mówiła. Musiałam jej wyjaśnić, że pozew o zachowek zostanie przez sąd oddalony w pierwszej instancji, a ona straci tylko pieniądze na opłaty sądowe i koszty zastępstwa drugiej strony. To był dla niej szok.

Jednak nie poddałyśmy się. Zamiast pisać pozew o zachowek, przeanalizowałyśmy okoliczności powstania testamentu. Okazało się, że pismo ręczne budziło wątpliwości. Po konsultacji z grafologiem i złożeniu wniosku o stwierdzenie nabycia spadku z podważeniem testamentu, udało nam się wykazać, że testament nie został sporządzony samodzielnie przez zmarłą. Sąd uznał dziedziczenie ustawowe. Pani Janina otrzymała cały spadek (jako jedyna spadkobierczyni ustawowa), a nie tylko ułamek wartości. To pokazuje, że warto znać zasady dziedziczenia ustawowego, zamiast fiksować się na zachowku.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania