1. Co to jest zachowek i dlaczego prawo go przewiduje?

Wiele osób przychodzących do mojej kancelarii w Krakowie zadaje to samo pytanie: zachowek, co to właściwie jest i czy to sprawiedliwe? Często słyszę historie, w których rodzic przepisał wszystko jednemu dziecku, całkowicie ignorując drugie. Poczucie krzywdy jest ogromne, ale tutaj z pomocą przychodzi prawo.

Najprościej rzecz ujmując, zachowek to instytucja zachowku mająca na celu ochronę interesów majątkowych najbliższych krewnych spadkodawcy. Ustawodawca wyszedł z założenia, że więzy krwi i małżeństwa rodzą pewne obowiązki solidarności, nawet po śmierci. Dlatego, nawet jeśli spadkodawca w testamencie zapisał wszystko sąsiadce lub fundacji, najbliższa rodzina nie zostaje z niczym.

Warto zrozumieć, że zachowek co to znaczy w praktyce – to roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej. Nie stajesz się współwłaścicielem mieszkania po babci, ale masz prawo żądać od spadkobiercy (lub osoby obdarowanej), aby wypłaciła Ci równowartość Twojego udziału. To kluczowa różnica, o której często zapominają Klienci, chcąc „wejść” do mieszkania i w nim zamieszkać. Prawo do zachowku to prawo do pieniędzy, a nie do kluczy.

Jeśli zastanawiasz się, jak działa instytucja zachowku w szerszym kontekście historycznym i prawnym, warto wiedzieć, że polskie przepisy są w tym zakresie dość restrykcyjne i silnie chronią rodzinę, w przeciwieństwie np. do systemów anglosaskich.

2. Kto ma prawo do zachowku i komu się należy?

To jedno z najważniejszych pytań: zachowek dla kogo jest przewidziany? Krąg osób uprawnionych jest ściśle określony w Kodeksie cywilnym i jest węższy niż krąg spadkobierców ustawowych. Nie każdy krewny dostanie pieniądze.

Komu należy się zachowek po zmarłym? Uprawnieni są wyłącznie:

• Zstępni (dzieci, wnuki, prawnuki),
• Małżonek spadkodawcy,
• Rodzice spadkodawcy (ale tylko wtedy, gdy byliby powołani do spadku z ustawy – czyli zazwyczaj, gdy zmarły nie miał dzieci).

Często pytacie: czy rodzeństwo ma prawo do zachowku? Odpowiedź brzmi: nie. Zachowek po bracie czy siostrze się nie należy. To częste rozczarowanie, ale polskie prawo ogranicza to roszczenie do linii pionowej (dzieci-rodzice) i małżonka. Zatem zachowek po bracie jest niemożliwy do uzyskania, chyba że brat spisał testament na Twoją rzecz.

Analizując temat zachowek kto jest uprawniony, musimy też wspomnieć o sytuacjach szczególnych. Na przykład, zachowek dla drugiej żony należy się na takich samych zasadach jak dla pierwszej, o ile w chwili śmierci małżeństwo trwało. Z kolei zachowek dla żony w separacji (orzeczonej sądownie) jest wykluczony.

3. Wysokość zachowku – ile wynosi i jak obliczyć?

Kiedy wiemy już zachowek komu przysługuje, przejdźmy do matematyki. Ile wynosi zachowek? Ustawodawca przewidział dwie stawki:

• 1/2 udziału spadkowego, który by Ci przypadał przy dziedziczeniu ustawowym – to zasada ogólna.
• 2/3 udziału spadkowego – jeśli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli uprawniony zstępny jest małoletni.

Brzmi prosto? Niestety, zachowek jak się starać o wyliczenie konkretnej kwoty, to proces skomplikowany. Musimy ustalić tzw. substrat zachowku. Co obejmuje zachowek? Nie tylko to, co zmarły zostawił na koncie w dniu śmierci (tzw. stan czynny spadku), ale również darowizny, które poczynił za życia.

Wyobraźmy sobie sytuację: kto płaci zachowek po rodzicach, którzy przed śmiercią przepisali mieszkanie jednemu synowi? Spadek jest pusty. Wtedy wartość tego mieszkania doliczamy do spadku. Jeśli mieszkanie jest warte 600.000 zł, a syn miał jednego brata (Cię), to hipotetyczny spadek wynosi 600.000 zł. Twój udział ustawowy to 1/2 (300.000 zł). Twój zachowek to połowa tego udziału – czyli 150.000 zł. Tak działa spadek a zachowek w praktyce.

Precyzyjne obliczenie zachowku wymaga często pomocy rzeczoznawcy, bo liczy się wartość darowizny według stanu z chwili darowizny, ale cen z chwili orzekania o zachowku. To chroni przed inflacją, co w perspektywie roku 2026 jest kluczowe.

4. Kiedy i komu zachowek się NIE należy? Wyjątki

Czy zawsze musisz płacić? Nie. Istnieją sytuacje, kiedy zachowek nie należy się uprawnionemu. Najczęstszą przyczyną jest wydziedziczenie w testamencie. Ale uwaga – wydziedziczenie to nie to samo co pominięcie. Musi być konkretna przyczyna (np. rażąca niewdzięczność, brak kontaktów, przestępstwo). Jeśli wydziedziczenie jest skuteczne, zachowek przepada (choć często przechodzi na dzieci wydziedziczonego!).

Inne przypadki, gdy zachowek kto ma prawo traci je:

• Odrzucenie spadku (uwaga: traktuje się taką osobę, jakby nie dożyła otwarcia spadku),
• Zrzeczenie się dziedziczenia (umowa notarialna zawarta za życia spadkodawcy),
• Uznanie za niegodnego dziedziczenia przez sąd.

Częstym pytaniem jest: co nie wchodzi w skład zachowku? Nie doliczamy drobnych darowizn przyjętych zwyczajowo (np. prezenty ślubne o rozsądnej wartości) oraz darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku, dokonanych dawniej niż 10 lat przed śmiercią spadkodawcy.

5. Jak dochodzić zachowku? Proces krok po kroku

Wiesz już zachowek co to jest i komu się należy. Teraz praktyka: zachowek jak się ubiegać? Pierwszym krokiem zawsze powinno być wezwanie do zapłaty. Sprawy sądowe są długie i kosztowne, dlatego pozew o zachowek powinien być ostatecznością. Często udaje się wynegocjować ugodę, zwłaszcza gdy druga strona zrozumie, że prawo do zachowku przysługuje Ci bezsprzecznie.

Jeśli jednak polubowne metody zawiodą, pozostaje droga sądowa. Kto wypłaca zachowek po rodzicach? Pozwanym jest zazwyczaj spadkobierca testamentowy. A jeśli spadek jest pusty? Wtedy pozywamy osoby obdarowane (tzw. subsydiarna odpowiedzialność obdarowanych). Odpowiadając na pytanie od kogo można domagać się zachowku – zaczynamy od spadkobiercy, a potem idziemy do obdarowanych, zaczynając od tych, którzy otrzymali darowizny najpóźniej.

Warto też pamiętać o kosztach. Koszty sądowe w sprawie o zachowek są stosunkowo wysokie (5% wartości przedmiotu sporu), dlatego precyzyjne wyliczenie roszczenia jest kluczowe, aby nie przegrać w części i nie płacić kosztów zastępstwa procesowego przeciwnikowi.

Dlatego w mojej kancelarii, zanim złożymy pozew, zawsze najpierw audytujemy majątek drugiej strony i sprawdzamy historię darowizn (w tym księgi wieczyste). Dzięki temu moi Klienci śpią spokojnie, wiedząc, że nie walczą o puste konta, a dochodzenie zachowku ma realne szanse powodzenia.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania