Czym jest umowny dział spadku i kiedy można go przeprowadzić?

Wyobraź sobie sytuację: macie już stwierdzenie nabycia spadku (lub akt poświadczenia dziedziczenia). Formalnie jesteście współwłaścicielami wszystkiego – domu, samochodu, a nawet kompletu sztućców po babci. Każdy ma swój udział ułamkowy (np. 1/3), ale nikt nie ma „swojego” pokoju czy „swoich” pieniędzy na koncie. Taki stan jest na dłuższą metę męczący i rodzi konflikty.

Tutaj wchodzi umowny dział spadku. To nic innego jak porozumienie wszystkich spadkobierców, w którym wspólnie ustalacie: „Ty bierzesz mieszkanie i spłacasz brata, a siostra bierze samochód i oszczędności”. Kluczem jest tutaj słowo wszystkich.

Jeśli zastanawiasz się co to jest umowa o dział spadku w praktyce – to po prostu dokument kończący wspólność majątkową powstałą po śmierci bliskiego. Dzięki niej każdy idzie w swoją stronę z konkretnym majątkiem, a nie abstrakcyjnym ułamkiem.

Umowa o dział spadku forma – czy zawsze potrzebny jest notariusz?

To jedno z najczęstszych pytań, jakie słyszę w kancelarii: dział spadku jaka forma jest wymagana? Czy możemy to spisać na kartce w kuchni? Odpowiedź brzmi: to zależy, co wchodzi w skład spadku.

Prawo jest tutaj bezlitosne, ale logiczne. Rozróżniamy dwie sytuacje:

Pamiętaj, że spadkobierca, który podpisuje umowę bez formy aktu notarialnego w przypadku nieruchomości, nie staje się właścicielem. To ogromne ryzyko.

Jak zrobić umowny dział spadku krok po kroku? (Przykład z życia)

Teoria teorią, ale jak to wygląda w praktyce? Przyjrzyjmy się sprawie Pani Moniki i jej brata Marka (imiona zmienione), którą prowadziłam niedawno. W skład spadku po ich mamie wchodziło mieszkanie w Krakowie (warte 600 000 zł) i oszczędności (100 000 zł). Udziały mieli równe – po 1/2.

Oto jak przeprowadziliśmy proces:

1. Ustalenie składników majątku (Audyt): Najpierw musieliśmy ustalić, czy co wchodzi w skład masy spadkowej jest jasne dla obu stron. Często okazuje się, że są ukryte darowizny, które trzeba zaliczyć na schedę spadkową.
2. Negocjacje spłat: Marek chciał mieszkanie, ale nie miał zdolności kredytowej, by spłacić Monikę „na już”. Pani Monika zgodziła się na spłatę w ratach przez 2 lata. To jest właśnie przewaga umowy – w sądzie zazwyczaj nakazuje się spłatę jednorazową w krótkim terminie.
3. Zabezpieczenie interesów: Żeby Pani Monika spała spokojnie, w akcie notarialnym Marek poddał się dobrowolnej egzekucji (art. 777 KPC). Gdyby przestał płacić, Pani Monika idzie od razu do komornika, z pominięciem procesu sądowego o zapłatę.
4. Wizyta u notariusza: Ponieważ dzieliliśmy mieszkanie, dział spadku umowa musiała być zawarta przed rejentem.

Częstym problemem jest też zachowek od małoletniego spadkobiercy lub sytuacja, gdy w dziale uczestniczą dzieci – wtedy konieczna jest zgoda sądu rodzinnego przed wizytą u notariusza.

Koszty – ile kosztuje umowa o dział spadku?

Wiele osób boi się kosztów notarialnych. Niesłusznie, bo często są one niższe niż wieloletnie procesowanie się, opłacanie biegłych rzeczoznawców i prawników w sądzie. Na koszt składają się:

• Taksa notarialna: Zależy od wartości majątku. Przy podziale majątku o wartości np. 500 000 zł, taksa to kilka tysięcy złotych (plus VAT). Pamiętaj, że taksę można negocjować z notariuszem!
• Opłaty sądowe w księgach wieczystych: Za wpisanie nowego właściciela nieruchomości (zazwyczaj 200 zł).
• Podatki (PCC): To pułapka. Jeśli umowny dział spadku wiąże się ze spłatami i dopłatami, może wystąpić konieczność zapłaty podatku od czynności cywilnoprawnych (PCC) w wysokości 2% lub 19% (w zależności od stopnia pokrewieństwa i konstrukcji umowy).

Warto też wiedzieć, że jeśli zrobicie częściowy dział spadku (np. dzielicie tylko pieniądze, a dom zostawiacie na później), koszty mogą być inne.

Czasami w trakcie negocjacji pojawia się temat długi spadkowe a zachowek – pamiętajcie, że umowa o dział spadku powinna regulować też kwestię odpowiedzialności za długi spadkodawcy, aby uniknąć regresów w przyszłości.

Czy warto wybrać umowny dział spadku?

Jeśli tylko macie taką możliwość – zdecydowanie tak. Sądowy wniosek o dział spadku to ostateczność. W sądzie tracicie kontrolę nad czasem (sprawy trwają latami) i często nad majątkiem (jeśli nie ma zgody, sąd może zarządzić licytację komorniczą nieruchomości, co jest najmniej opłacalne).

Umowa daje Wam:

• Czas: Sprawę można zamknąć w jedno popołudnie u notariusza.
• Spokój: Brak stresu związanego z rozprawami i przesłuchaniami.
• Kontrolę: To Wy decydujecie, kto bierze babciny kredens, a kto działkę pod miastem.

Pamiętaj jednak, że do działu potrzebne jest wcześniejsze postępowanie spadkowe (czyli stwierdzenie nabycia spadku lub akt poświadczenia dziedziczenia). Bez tego notariusz nie przystąpi do czynności.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania