1. Spadek bez testamentu – kto dziedziczy w pierwszej kolejności?

Kiedy do mojej kancelarii przychodzą Klienci po stracie ojca lub matki, pierwsze pytanie zazwyczaj brzmi: „Mecenas, nie było żadnego pisma, co teraz?”. To naturalna obawa. Musisz wiedzieć, że spadek po rodzicach bez testamentu nie przepada na rzecz państwa (chyba że absolutnie nikt z rodziny nie żyje, co zdarza się niezwykle rzadko). W takiej sytuacji Kodeks cywilny ma przygotowany „plan awaryjny”, czyli dziedziczenie ustawowe.

Zgodnie z zasadami, brak testamentu i pytanie kto dziedziczy rozwiązuje się w oparciu o grupy spadkowe. W przypadku śmierci jednego z rodziców, do spadku z mocy ustawy powołani są:

• Małżonek spadkodawcy (Twoja mama lub Twój tata, o ile żyli w związku małżeńskim w chwili śmierci).
• Dzieci spadkodawcy (czyli Ty i Twoje rodzeństwo).

Zasada jest prosta: dziedziczycie w częściach równych. Jest jednak jedno ważne „ale”, które często umyka moim Klientom. Dotyczy ono sytuacji, gdy dzieci jest dużo (np. czwórka lub więcej).

Wyobraźmy sobie dziedziczenie ustawowe po ojcu, który zostawił żonę i trójkę dzieci. Wtedy wszyscy dostają po 1/4 udziału w spadku. Jeśli jednak dzieci byłoby pięcioro, żona nadal dostaje 1/4, a pozostałe 3/4 dzielone jest równo między całą piątkę dzieci. To matematyka, która ma chronić owdowiałego małżonka.

2. Spadek po ojcu bez testamentu – co z majątkiem wspólnym rodziców?

To jest moment, w którym sprawy często się komplikują. Jeśli Twoi rodzice mieli wspólność majątkową (nie mieli intercyzy), to spadek po ojcu obejmuje tylko połowę ich wspólnego majątku. Druga połowa „z automatu” należy do żyjącej matki jako jej udział w majątku dorobkowym.

Często słyszę w kancelarii: „Ale przecież dom był na tatę i mamę, więc teraz cały dom jest do podziału?”. Nie. Do spadku wchodzi tylko udział ojca (1/2 domu). Tę połowę dzielicie między mamę i dzieci. W efekcie, po przeprowadzeniu procedury, mama będzie miała swoją pierwotną 1/2 domu plus ułamek, który odziedziczyła po mężu (np. 1/4 z połowy ojca). To kluczowe, by zrozumieć podział majątku po śmierci.

3. Dziedziczenie spadku po ojcu – co gdy dziecko nie żyje?

Życie pisze różne scenariusze. Czasami zdarza się, że dziecko umiera przed rodzicem. W takiej sytuacji prawo dziedziczenia po ojcu przechodzi na zstępnych tego zmarłego dziecka – czyli na wnuki spadkodawcy.

Jeśli Twój brat zmarł przed Waszym ojcem, a miał dwójkę dzieci, to ta dwójka wchodzi w jego miejsce („w jego buty”). Udział, który przypadłby bratu, dzieli się równo między jego dzieci. Jest to klasyczne dziedziczenie ustawowe po ojcu (dziadku), które następuje automatycznie. Nie trzeba tutaj pisać żadnych oświadczeń – ustawa reguluje to wprost. Warto jednak pamiętać, że jeśli wnuki są małoletnie, sprawa może wymagać zgody sądu rodzinnego na pewne czynności, np. przy odrzuceniu spadku w imieniu małoletniego.

4. Podział majątku po śmierci ojca bez testamentu – procedura

Samo bycie spadkobiercą to dopiero początek. Aby móc dysponować majątkiem (np. sprzedać mieszkanie, wypłacić pieniądze z konta), musicie uzyskać oficjalny dokument potwierdzający Wasze prawa. Macie tutaj dwie drogi.

Pierwsza to wizyta u notariusza i sporządzenie Aktu Poświadczenia Dziedziczenia. Jest to droga szybsza, ale wymaga zgody wszystkich spadkobierców i ich osobistej obecności. Jeśli chociaż jedna osoba się nie zgadza (lub nie ma z nią kontaktu), notariusz odeśle Was do sądu.

Druga droga to sądowe stwierdzenie nabycia spadku. Składasz wniosek o stwierdzenie nabycia spadku do sądu rejonowego ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego. Sąd wyda postanowienie, w którym określi ułamki – np. „żona 1/3, syn 1/3, córka 1/3”. Pamiętaj jednak, że ten dokument nie dzieli fizycznie przedmiotów. On tylko mówi, w jakiej części jesteście współwłaścicielami wszystkiego.

5. Spadek bez testamentu a długi – czy dziedziczę kredyty?

To jest kwestia, która budzi najwięcej emocji. Brak testamentu i to kto dziedziczy, to jedno, ale co dziedziczy – to drugie. Spadek to nie tylko aktywa (dom, auto), ale i pasywa (kredyty, pożyczki, niezapłacone rachunki).

Obecnie (w 2026 roku) standardem jest dziedziczenie z dobrodziejstwem inwentarza. Oznacza to, że odpowiadasz za długi tylko do wartości odziedziczonego majątku. Jeśli ojciec zostawił 0 zł majątku i 100 000 zł długów, w teorii nie musisz dopłacać z własnej kieszeni. Jednak w praktyce wierzyciele mogą Cię nękać, a Ty będziesz musiał udowadniać wartość spadku (często potrzebny jest spis inwentarza przez komornika, co kosztuje).

6. Podział spadku po ojcu – jak fizycznie podzielić się z rodzeństwem?

Mamy już postanowienie sądu o nabyciu spadku. Wiemy, że mama ma 1/3, a Ty i brat też po 1/3. Ale mieszkania nie da się przepiłować na trzy części. Tu wchodzi w grę właściwy podział spadku po ojcu (dział spadku). Możecie to zrobić umownie u notariusza (gdy jest zgoda) lub sądownie (gdy jest spór).

Najczęstsze sposoby na spadek po ojcu podział to:

1. Podział fizyczny: Rzadkie przy mieszkaniach, możliwe przy dużych działkach lub gotówce.
2. Przyznanie jednej osobie ze spłatą: Np. Ty bierzesz mieszkanie i spłacasz mamę oraz brata. Tu pojawia się problem wyceny i terminu spłaty.
3. Sprzedaż cywilna: Sprzedajecie mieszkanie na wolnym rynku i dzielicie się gotówką wg ułamków.

Często spór dotyczy tego, kto ma pierwszeństwo do spadku po rodzicach przy przejmowaniu konkretnych składników (np. kto weźmie dom). Sąd bierze pod uwagę różne czynniki, np. kto w tym domu mieszka, kogo stać na spłaty. Jeśli jednak nikt nie chce lub nie może przejąć nieruchomości, sąd zarządzi sprzedaż licytacyjną przez komornika, co jest najmniej opłacalnym rozwiązaniem dla wszystkich (duże koszty).

Warto też pamiętać o rozliczeniach. Jeśli brat dostał za życia ojca dużą darowiznę, może ona zostać zaliczona na tzw. schedę spadkową. Wtedy przy dziale spadku brat dostanie mniej (lub nic), bo „swoje już wziął”. To skomplikowany mechanizm, o którym szerzej piszę w artykule o zachowku od darowizny, bo mechanizmy te są ze sobą powiązane.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania