1. Odrzucenie spadku a zachowek – czy po odrzuceniu należą się pieniądze?

To jedno z najczęstszych pytań, jakie słyszę w mojej kancelarii w Krakowie. Scenariusz zazwyczaj wygląda tak: zmarły ojciec zostawił same długi, więc rozsądnie decydujesz się na odrzucenie spadku. Jednocześnie wiesz, że przed śmiercią przepisał mieszkanie na Twojego brata w formie darowizny. I tu pojawia się myśl: „Skoro bratu przypadło mieszkanie, a ja nie wziąłem nic (bo odrzuciłem długi), to czy należy mi się zachowek?”.

Muszę Cię zmartwić. Zgodnie z Kodeksem cywilnym, spadkobierca, który odrzucił spadek, zostaje wyłączony z dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku. W konsekwencji tracisz status spadkobiercy ustawowego, a co za tym idzie – tracisz uprawnienie do dochodzenia zachowku.

Dlaczego tak jest? Prawo wychodzi z założenia, że skoro nie chciałeś być spadkobiercą (nawet z powodu długów), to nie możesz czerpać korzyści z bycia uprawnionym do zachowku. Decyzja o odrzuceniu jest radykalna i „odcina” Cię od spraw majątkowych po zmarłym w kontekście otrzymywania aktywów.

Pamiętaj jednak, że każda sytuacja jest inna. Czasami to, co wchodzi w skład masy spadkowej, jest na tyle skomplikowane, że decyzja o odrzuceniu wydaje się jedyną bezpieczną opcją, mimo utraty prawa do zachowku.

2. Odrzucenie spadku a obowiązek zapłaty zachowku

Okej, wiemy już, że jeśli odrzucisz spadek, to Ty nie dostaniesz pieniędzy. Ale czy działa to w drugą stronę? Czy odrzucenie spadku chroni Cię przed tym, by ktoś inny zażądał zachowku od Ciebie? Tutaj sprawa jest bardziej podchwytliwa i dotyczy frazy: odrzucenie spadku a zachowek od darowizny.

Wyobraź sobie, że otrzymałeś od rodziców wartościową nieruchomość 5 lat przed ich śmiercią. Po ich śmierci okazuje się, że w spadku są same długi. Składasz oświadczenie o odrzuceniu spadku, myśląc: „Uff, nie jestem spadkobiercą, nic nikomu nie muszę płacić”.

Niestety, to pułapka. Jeśli jesteś osobą obdarowaną, możesz odpowiadać za zapłatę zachowku jako obdarowany, nawet jeśli formalnie nie jesteś spadkobiercą (bo odrzuciłeś spadek). Odpowiedzialność ta jest co prawda ograniczona (subsydiarna – tylko gdy nie można uzyskać zachowku od spadkobierców), ale istnieje. Warto wiedzieć, jak wygląda zachowek od darowizny w szczegółach, bo to temat rzeka.

Jeśli zastanawiasz się, jak obliczyć zachowek w takiej sytuacji, musisz wziąć pod uwagę wartość darowizny według stanu z chwili jej dokonania, ale cen z chwili orzekania o zachowku. To często ogromne kwoty.

3. Odrzucenie spadku a zachowek dla dzieci – co z wnukami?

Gdy odrzucasz spadek, prawo traktuje Cię tak, jakbyś nie żył. Kto więc wchodzi na Twoje miejsce? Twoi zstępni, czyli dzieci (a w dalszej kolejności wnuki). To rodzi dwie konsekwencje:

1. Przejście długów: Jeśli odrzuciłeś spadek z powodu długów, te długi „przechodzą” na Twoje dzieci. Musisz więc odrzucić spadek również w ich imieniu (co wymaga zgody sądu rodzinnego).
2. Prawo do zachowku: Skoro Ty „znikasz” z systemu, a Twoje dzieci wchodzą na Twoje miejsce jako spadkobiercy ustawowi, to teoretycznie one nabywają prawo do zachowku (o ile nie odrzucą spadku).

Często pytacie o definicję zstępnego i jak to działa w praktyce. Jeśli Twoje dzieci są małoletnie, proces odrzucenia spadku jest bardziej skomplikowany, ale konieczny, by uchronić je przed długami. Z drugiej strony, jeśli w grę wchodzi walka o zachowek, to właśnie dzieci stają się uprawnionymi, jeśli Ty odrzuciłeś spadek.

4. Czy należy się zachowek po zrzeczeniu się spadku?

Musimy wyjaśnić jedną bardzo ważną kwestię terminologiczną, bo klienci często mylą odrzucenie spadku ze zrzeczeniem się dziedziczenia.

• Odrzucenie spadku: Dokonujesz tego PO śmierci spadkodawcy (masz na to 6 miesięcy). Skutek: tracisz prawo do zachowku, ale Twoje dzieci wchodzą w Twoje miejsce.
• Zrzeczenie się dziedziczenia: To umowa zawierana u notariusza z ŻYJĄCYM przyszłym spadkodawcą. Zrzeczenie się zachowku lub całego dziedziczenia sprawia, że wyłączasz się z dziedziczenia całkowicie.

Czy należy się zachowek po zrzeczeniu się spadku? Absolutnie nie. Co więcej, umowa zrzeczenia się dziedziczenia obejmuje również Twoich zstępnych (chyba że w umowie postanowiono inaczej). To najskuteczniejszy sposób na „wyczyszczenie” relacji spadkowych za życia, ale wymaga zgody obu stron.

Jeżeli potrzebujesz pomocy w sporządzeniu odpowiednich pism, warto skorzystać z gotowych wzorów, np. wniosku o stwierdzenie nabycia spadku, ale pamiętaj, że każda sprawa ma swoje niuanse.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania