1. Testament a prawo do zachowku – jak to działa?

W mojej kancelarii w Krakowie bardzo często spotykam się z ogromnym zdziwieniem Klientów. Przychodzi do mnie syn, który otrzymał mieszkanie na mocy testamentu ojca, i pokazuje wezwanie do zapłaty od siostry. „Pani Mecenas, przecież tata napisał w testamencie, że to dla mnie! Dlaczego mam jej coś płacić?”.

To klasyczny przykład relacji: testament a zachowek. Musisz zrozumieć jedną fundamentalną rzecz: w Polsce swoboda testowania (czyli decydowania o swoim majątku) jest ograniczona właśnie przez instytucję zachowku. Ustawodawca uznał, że najbliższa rodzina powinna otrzymać chociaż minimalną część spadku, niezależnie od woli zmarłego.

Jeśli więc zastanawiasz się, czy w przypadku testamentu należy się zachowek – tak, zazwyczaj się należy. Testament zmienia jedynie osobę, która staje się właścicielem majątku (spadkobiercą), ale nie kasuje więzów krwi, które są podstawą roszczeń o zachowek.

Pamiętaj, że dziedziczenie testamentowe ma pierwszeństwo przed ustawowym, ale to właśnie ono aktywuje roszczenia osób pominiętych. Gdyby nie było testamentu, dziedziczyliby oni „z ustawy” i zachowek nie byłby potrzebny (chyba że w grę wchodzą darowizny, ale o tym później).

2. Komu przysługuje zachowek, jeżeli testament pomija najbliższych?

Nie każdy krewny ma prawo do zachowku przy testamencie. Krąg uprawnionych jest ściśle określony. Czy osoba pominięta w testamencie ma prawo do zachowku? Tak, ale tylko jeśli należy do jednej z poniższych grup:

• Zstępni: Dzieci, wnuki (jeśli dzieci nie żyją). To najczęstsza sytuacja – testament a zachowek dla dzieci to 90% spraw, które prowadzę.
• Małżonek: Mąż lub żona (o ile nie byli w separacji orzeczonej sądownie ani nie toczyła się sprawa o rozwód z ich winy).
• Rodzice: Ale tylko wtedy, gdyby dziedziczyli z ustawy (czyli zazwyczaj, gdy zmarły nie miał dzieci).

Co to oznacza w praktyce? Rodzeństwo (brat, siostra) czy dalsza rodzina NIE mają prawa do zachowku. Jeśli więc spiszesz testament na przyjaciela, Twój brat nie dostanie ani grosza tytułem zachowku (chyba że dziedziczy jako zstępny rodziców w specyficznej konfiguracji, ale co do zasady – rodzeństwo nie jest uprawnione do zachowku).

3. Zachowek a testament notarialny – czy forma ma znaczenie?

Często słyszę pytanie: „Pani Anno, ale to był testament notarialny a zachowek i tak muszę płacić?”. Tutaj pojawia się duże rozczarowanie. Forma testamentu (czy to testament własnoręczny, czy testament u notariusza a zachowek) nie ma żadnego wpływu na samo istnienie prawa do zachowku.

Notariusz dba o to, by testament był ważny formalnie, by nikt go łatwo nie podważył. Ale sam fakt, że wola została spisana w kancelarii notarialnej, nie sprawia, że rodzina traci swoje uprawnienia finansowe. Zachówek a testament notarialny to relacja czysto matematyczna – jeśli testament jest ważny, to roszczenie o pieniądze staje się wymagalne.

4. Czy testament chroni przed zachowkiem? Kiedy nie trzeba płacić?

Skoro wiesz już, że spadek testamentowy a zachowek to naczynia połączone, zastanówmy się, czy można się przed tym bronić. Czy istnieje sposób, by testament i zachowek nie szły w parze?

Jedyną skuteczną metodą zawartą w samym testamencie jest wydziedziczenie. Ale uwaga – to nie jest proste „nie chcę, żeby syn dostał cokolwiek”. Musisz podać w testamencie konkretną przyczynę z katalogu ustawowego (np. rażąca niewdzięczność, popełnienie przestępstwa przeciwko Tobie, uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych).

Jeżeli wydziedziczenie będzie skuteczne, to prawo do zachowku a testament w tym konkretnym przypadku zostanie wyłączone. Jednakże, roszczenie o zachowek może przejść na dzieci wydziedziczonego (Twoje wnuki!). To mechanizm, o którym zapomina 80% osób sporządzających testamenty na własną rękę.

5. Ile wynosi zachowek od testamentu?

Kiedy już ustalimy, że po spisaniu testamentu należy się zachowek, pojawia się pytanie: ile? Scharakteryzujmy instytucję zachowku w dziedziczeniu testamentowym od strony liczb.

Standardowo ile wynosi zachowek? Jest to połowa (1/2) tego, co dany spadkobierca dostałby, gdyby nie było testamentu. Jeśli jednak uprawniony jest trwale niezdolny do pracy lub małoletni (dziecko), należy mu się dwie trzecie (2/3) udziału spadkowego.

Warto też pamiętać o kwestii przedawnienia. Roszczenie o zachowek przedawnia się po 5 latach od ogłoszenia testamentu. To ważny termin dla obu stron sporu.

6. Brak testamentu a zachowek – czy problem znika?

A co w sytuacji odwrotnej? Zachowek a brak testamentu. Czy jeśli nie napiszesz ostatniej woli, problem znika? Zazwyczaj tak, ponieważ dochodzi do dziedziczenia ustawowego, gdzie wszyscy uprawnieni dostają swój udział w naturze (stają się współwłaścicielami).

Jednak uwaga: jeśli za życia dokonałeś dużych darowizn na rzecz jednego dziecka, a po śmierci nie ma majątku (bo wszystko zostało rozdane), to drugie dziecko nadal może żądać tzw. uzupełnienia zachowku. Wtedy mamy do czynienia z relacją zachowek gdy nie ma testamentu, ale są darowizny. Mechanizm jest podobny – chodzi o wyrównanie szans.

Pisząc o frazie testament zachowek, nie można pominąć też zapisu windykacyjnego. Zapis windykacyjny a zachowek to temat na osobną analizę, ale zasada jest podobna – przekazanie konkretnego przedmiotu konkretnej osobie również wlicza się do masy spadkowej przy obliczaniu zachowku.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania o testament i zachowek